ZWIEDZANIE.JGORA.PL

IZRAEL. SZTUKA. Pionierem sztuki wspolczesnego panstwa Izrael byl B. Schatz,
zalozyciel (1906) szkoly artyst. Becalel w Jerozolimie. Wraz z innymi
artystami pochodzacymi m.in. z Polski (M.E. Lilien, S. Hirszenberg, L.
Gottlieb, A. Pann) podjal probe stworzenia sztuki nar. opartej na
tradycyjnych tematach zyd. i motywach lokalnego pejzazu, a takze odrodzenia
rzemiosla artystycznego. W 1918-40 przyjechalo do Izraela wielu artystow,
m.in. z Polski, Rosji i po 1933 - z Niemiec (J. Budko, J. Steinhardt, H.
Struck, Mané-Katz, R. Rubin, N. Gutman, A. Ticho, M. Janco). W latach 30.
uksztaltowala sie grupa ekspresjonistow, zwiazana z École de Paris (m.in.
Ch. Atar, A. Avni, M. Castel, L. Fein, M. Mokady, A. Steimatzky, M. Sheni);
1932 pojawil sie pierwszy znany periodyk artyst. "Gazith", otwarto muzeum w
Tel Awiwie. W architekturze gl. role odgrywali tworcy pochodzacy z Niemiec i
Austrii, w tym zwiazany z Bauhausem E. Mendelsohn (Bank Leumi, Jerozolima)
oraz I. Krakauer (Teltsh Hotel, Hajfa). W 1948 powstala grupa Nowe Horyzonty
(m.in. Z. Mairovich, P. Abramovic, A. Aroch, A. Naton, A. Steimatzky, L.
Fein, Y. Streiochman, J. Zaritsky); w tworczosci jej czlonkow oprocz
kontynuacji ekspresjonizmu pojawily sie tendencje do przyjecia sztuki
abstrakcyjnej. W 1948 Ch. Atar zal. Muzeum Sztuki w Ejn Harod, gromadzace
tworczosc zyd. diaspory XX w.; 1953 z inicjatywy dawnego dadaisty M. Janco
powstala kolonia artyst. w Ejn Harod (S. Slonim, Z. Neuman). W powojennej
tworczosci artystow izrael. sa widoczne scisle zwiazki ze sztuka
zachodnioeur. i amer., w tym z roznymi nurtami abstrakcji (malarze: M.
Ardon, M. Mokady, A. Steimatzky, M. Kupferman; rzexbiarze: I. Tumarkin, M.
Kadishman), nadrealizmem (J. Bergner), op-artem, sztuka kinetyczna (Y.
Agaam) i sztuka konceptualna.
POLSKA. SZTUKA.
SREDNIOWIECZE
W okresie wczesnego sredniowiecza (VI-X w.) rozwinelo sie na ziemiach
przyszlego panstwa pol. kilka rodzajow budownictwa: drewn.-ziemne
konstrukcje obronne grodow (Gniezno, Poznan) - o gestej drewn. zabudowie
wewn. i konstrukcji zrebowej, drewn. swiatynie (Szczecin), kam. obwalowania
miejsc kultu rel. (Lysiec - ob. Lysa Gora, Sleza); sypano takze kopce ziemne
ku czci panujacych (tzw. Kopiec Krakusa) oraz kopano mogily cialopalne
(Lipsk k. Zamoscia); rzexbiono w drewnie i kamieniu posagi kultowe (tzw.
baby), wyrabiano zdobione przedmioty drewn., ceram., kosciane, rogowe,
zlotnicze i tkaniny. Wraz z przyjeciem chrzescijanstwa Polska znalazla sie w
kregu wplywow zach. sztuki przedrom. i rom., zwl. karolinskiej i ottonskiej,
korzystano m.in. z wzorow czes., saskich, nadrensko-mozanskich i wloskich. W
X i XI w. wznoszono juz katedry w formie bazylikowej (Poznan, Gniezno,
Krakow), tzw. palatia z kaplicami (Ostrow Lednicki, Giecz), zalozenia
klasztorne (Tyniec). Rozkwit architektury rom. przypadl na XII w.; skala i
bogactwem programu wyrozniala sie druga z kolei katedra na Wawelu i
czesciowo na niej wzorowana kolegiata w Tumie (pod Leczyca); formy kosciolow
klasztornych oraz swiatyn kongregacji kanonickich (Wroclaw, Czerwinsk - ob.
Czerwinsk n. Wisla, Kruszwica, Opatow, Trzemeszno) inspirowala gl.
architektura zreformowanych benedyktynow niem.; przy grodach moznowladcy
fundowali male koscioly, czesto z wieza i wewn. empora (Prandocin,
Wysocice). Na XII stulecie przypadl tez rozkwit rzexby kam., zdobiacej
elementy architektury, przede wszystkim portale (Wroclaw, Tum, Czerwinsk n.
Wisla); dla Slaska i Kujaw sa charakterystyczne tympanony fundacyjne
(Wroclaw, Strzelno); wyjatkowe w skali eur. zjawisko stanowia rzexbione
kolumny miedzynawowe w kosciele Norbertanek w Strzelnie, a takze ryta i
impastowana posadzka ze scenami figuralnymi w krypcie kolegiaty w Wislicy;
wybitnym osiagnieciem rzexb. sa takze odlane w brazie drzwi Gniexnienskie. Z
dziel malarstwa sciennego zachowaly sie niewielkie pozostalosci (m.in. w
kosciele Kanonikow Regularnych w Czerwinsku n. Wisla); malarstwo miniaturowe
jest reprezentowane gl. przez dziela importowane (Ewangeliarz Emmeramski,
Biblia Plocka, Ewangeliarz Kruszwicki). Do wybitnych przykladow sztuki
zlotniczej naleza m.in. kielichy trzemeszenskie, patena z Ladu, plocki
kielich Konrada I Mazowieckiego. Nurt poxnorom. laczyl sie w pocz. XIII w. z
elementami got. w architekturze tzw. stylu przejsciowego (malopol. opactwa
cysterskie w Wachocku, Koprzywnicy, Sulejowie); w tej poxnej fazie romanizmu
pojawila sie juz cegla (korpus kosciola Dominikanow w Sandomierzu,
wzniesiony przez wl. warsztat, katedra w Kamieniu Pomorskim). Dla rozwoju
architektury XIII w. decydujace znaczenie miala zwiazana z kolonizacja niem.
lokacja miast, jak tez spotegowana rola zakonow, oprocz dawnych takze nowych
zgromadzen zebraczych - franciszkanow i dominikanow - osiedlajacych sie w
miastach; w asymilowaniu gotyku przodowali slascy cystersi filiacji niem.
(Lubiaz, Trzebnica, Henrykow), ktorych wzorce arch. inspirowaly inne budowle
(katedra we Wroclawiu) i docieraly do Malopolski (Mogila). W koncu XIII w.
gotyk stal sie stylem panujacym, a poludniowa Polska znalazla sie na 2
stulecia, wraz z Czechami i Wegrami, w jego srodkowoeur. kregu. W
zjednoczonym Krolestwie Pol. "dworski styl" znamionowal gl. ceglano-kam.
budowle w Malopolsce; korpus nowej (trzeciej) katedry na Wawelu nasladowano
w wielkich bazylikach krak. (koscioly: Sw. Katarzyny, Mariacki,
Dominikanow); wsrod fundowanych przez Kazimierza III Wielkiego kosciolow
wyroznia sie grupa swiatyn dwunawowych o palmowo-gwiaxdzistych sklepieniach
(Wislica, Stopnica). Ten krol-budowniczy wzniosl na terenie calego kraju
ponad 80 zamkow (np. Bedzin) i obwodow murow miejskich (np. Szydlow). Dosc
tradycyjnej architekturze malopol. XV w. brakowalo rozmachu i bogactwa
odmian poprzedniego stulecia; dopiero pod koniec wieku pojawily sie okazale
budowle (np. Barbakan w Krakowie) i dekor. formy arch. (kruzganki Collegium
Maius tamze). W Wielkopolsce rozne stylowe powiazania - poludniowo-,
zachodnio- oraz polnocnoeur. - cechowaly wzniesione w XIV w. katedry
(Gniezno, Poznan). Poza Korona pol. znalazly sie ziemie Pomorza Wsch. i
Prus, opanowane przez Krzyzakow, ktorzy prowadzili planowo zorganizowana,
wielka akcje budowy zamkow, murow miejskich i kosciolow; w najwiekszych
miastach panstwa zakonnego (Torun, Gdansk, Elblag) wplyw na ksztalt
architektury mialy tez: zywiol mieszczanski, zwiazany z eur. miastami Hanzy,
oraz eur. powiazania kongregacji zakonnych; gl. budowle tych miast (w swej
poxnogot. fazie powstale juz lub konczone za czasow przynaleznosci do Prus
Krol.) sa znakomitymi przykladami polnocnoeur. ceglanego gotyku (koscioly:
Mariacki w Gdansku, Swietych Janow, Sw. Jakuba, NMP - w Toruniu; gdan. i
tor. ratusze i inne budowle komunalne oraz kamienice i spichrze).
Poxnogotyckie formy saskiej proweniencji (m.in. krysztalowe sklepienia,
ktore pojawily sie tez w Krakowie) z Gdanska docieraly na Mazowsze i Litwe.
Na Mazowszu uproszczone i sprowincjonalizowane schematy got. przetrwaly
najdluzej - do pocz. XVII w. (kosciol w Przasnyszu); jeszcze dluzej
przetrwaly w ksztaltach drewn. kosciolow.
Pierwsze wybitne dziela got. rzexby kam. pojawily sie w 2 pol. XIII w. i ok.
1300 (tympanon portalu kaplicy Sw. Jadwigi w Trzebnicy, nagrobek Henryka IV
Probusa we wrocl. kosciele Sw. Krzyza); na Wawelu pomnik Wladyslawa I
Lokietka zapoczatkowal serie baldachimowych nagrobkow krol.; wybitne dziela
kam. rzexby 2 pol. XIV w. na Slasku i w Malopolsce wykazuja zwiazki z
wytworna stylizacja warsztatow czynnych przy katedrze Sw. Stefana w Wiedniu
(tympanon zach. portalu kosciola w Strzegomiu, nagrobek Kazimierza III
Wielkiego w katedrze na Wawelu) oraz z monumentalna plastycznoscia rzexby
praskiego kregu Parlerow (nagrobki ksiazat slaskich - w Swidnicy i Opolu,
Henryka II Poboznego i biskupa Przeclawa z Pogorzeli - we Wroclawiu, zespol
posagow na wiezy ratuszowej w Jaworze). Dla Malopolski charakterystyczne sa
oryginalne programy heraldyczne na zwornikach (kamienica Hetmanska w
Krakowie), a dla lat ok. 1400 ozdobna kamieniarka okladzin (tzw. pawilon
got. zamku na Wawelu, kruchta kosciola Sw. Katarzyny). Poza przyjete w
Polsce konwencje stylowe wykracza nagrobek Wladyslawa II Jagielly (w
wawelskiej katedrze) - dzielo nalezace do wczesnego florenckiego
Quattrocenta; wsrod rzexb drewn., gl. oltarzowych, pelen ekspresji nurt
mistyczny pol. XIV w. reprezentuje krucyfiks z kosciola Bozego Ciala we
Wroclawiu i Pieta z Lubiaza, natomiast wytworny styl miedzynar., zw. tez
miekkim (ok. 1400) - wawelski krucyfiks Jadwigi, kamienna Pieta z kosciola
Sw. Barbary w Krakowie, kamienne Piekne Madonny (wrocl. i zaginiona tor.). W
2 pol. XV w. rzexba poxnogot. przechodzi ewolucje od stylu "miekkiego" do
"lamanego", osiagajac swe apogeum pod koniec stulecia w tworczosci
najwiekszego artysty schylku sredniowiecza - Wita Stwosza (Oltarz Mariacki,
nagrobek Kazimierza IV Jagiellonczyka na Wawelu). Malarstwo XIV w. jest
znane gl. z dziel iluminatorstwa i malowidel sciennych (Lad, Gniezno), w
znacznej mierze uzaleznionych od sztuki czes. (zwl. na Slasku i w Toruniu),
a sporadycznie od wl., poprzez weg. (Niepolomice); z XIV w. pochodza tez
zespoly witrazy (Kosciol Mariacki w Krakowie). Z osoba Wladyslawa II
Jagielly wiaza sie malowidla bizant.-ruskie, m.in. w kaplicy zamkowej w
Lublinie. Rowniez tablicowe malarstwo przel. XIV i XV w. ulegalo wplywom
czes.; ok. pol. XV w. powstala w Malopolsce grupa dziel (okreslanych dawniej
mianem szkoly krak.-sadeckiej), w ktorych relikty "miekkiego" stylu
przelamywaly sie w stylizowanej, nieco naiwnej dekoracyjnosci (oltarz z
Ptaszkowej, Zdjecie z krzyza z Chomranic); w wielkich oltarzach krak. 3
cwierci XV w. panowal juz realizm, czesto ekspresyjny (oltarze Augustianski,
Dominikanski, Olkuski); na pocz. XVI w. docieraly tu wplywy niderl. (Matka
Boska Bolesna w krak. kosciele Franciszkanow - mistrza Jerzego), pojawialy
sie elementy nowoz. obrazowania (tryptyk z Bodzentyna Marcina Czarnego);
rozkwitalo malarstwo miniaturowe (Behema Baltazara Kodeks), w ktorym
pojawialy sie pierwsze motywy renes. (Gradual Jana Olbrachta); powstawaly
malowidla stropowe w drewn. kosciolach (Libusza, Grebien); dla dziel
malarstwa i rzexby poxnogot. produkowanych w ramach organizacji cechowej,
decydujace znaczenie mialy pierwowzory graficzne. Wybitne dziela poxnogot.
malarstwa niderl., czy niderlandyzujacego, pojawily sie u schylku XV w. w
Gdansku (tryptyk Sad Ostateczny H. Memlinga, Oltarz Jerozolimski, tablica
Dziesiecioro Przykazan i inne w Kosciele Mariackim), a takze w Toruniu
(obraz Zdjecie z krzyza). Poxnogotycka wysokiej klasy sztuke reprezentuja
tez liczne dziela zlotnictwa (krak., gdan. i tor.), stolarki i snycerki
(stalle w Pelplinie i w Toruniu), hafciarstwa (wawelski ornat P. Kmity).
CZASY NOWOZYTNE
Renesans we wl., toskanskiej formie, pojawil sie w pierwszych latach XVI w.
na Wawelu wraz z dzialalnoscia Franciszka Florentczyka, tworcy arch.
dekoracji, wzniesionego przez E. Rosenbergera palacu krola Aleksandra
Jagiellonczyka (dzis zach. skrzydlo Zamku Wawelskiego) oraz obudowy nagrobka
krola Jana I Olbrachta. Doskonalszy ksztalt mialy zrealizowane dla Zygmunta
I Starego dziela B. Berrecciego - arkadowe kruzganki przy wzniesionych m.in.
przez mistrza Benedykta dalszych skrzydlach zamku, a zwl. Kaplica
Zygmuntowska (1517-33), centr. mauzoleum kopulowe z bogatym wystrojem rzexb.
wnetrza - najznakomitszy pomnik renesansu na pn. od Alp. Jednoczesnie formy
renes. stapialy sie z poxnogot. w oryginalnych dzielach kamieniarzy niem.
czy weg. pochodzenia (Benedykt, Caspar Simon) - ich najwybitniejszym dzielem
byly portale wawelskie. Architektura 2 cwierci XVI w. przejmowala formy
renes. powierzchownie, byly one ograniczone do dekoracji, zreszta przewaznie
got.-renes., zdobiacych budowle o tradycyjnych ukladach (zamki w Drzewicy,
Szydlowcu, Ogrodziencu); wyjatkiem byla, wzorowana na rzym. bazylikach XV
w., nowa katedra w Plocku (G. Cini i B. Zanobi de Gianotis - takze tworcy
wielu nagrobkow). Malarstwo czasow Zygmunta I Starego bylo gl. domena
Niemcow, oddzialujacych tez na artystow miejscowych, z ktorych
najwybitniejszym byl, uzalezniony od szkoly naddunajskiej, miniaturzysta
Stanislaw Samostrzelnik. Sprowadzano na Wawel z Niemiec i z Flandrii dziela
zlotnictwa, odlewnictwa i innych rzemiosl; najwybitniejszym importem byla
zakupiona przez Zygmunta II Augusta kolekcja brukselskich arrasow (arrasy
wawelskie). Od pol. XVI w. dekor. formy renesansu rozpowszechnily sie poza
Krakowem, nakladajac sie na ogol na poxnogot. typy budowli: ratusza (Tarnow,
Sandomierz, Szydlowiec), kamienicy miejskiej (Tarnow, Jaroslaw) czy
szlacheckiego dworu-kasztelu (Szymbark); ich szczegolnie charakterystycznym
dla Polski elementem byla (zapoczatkowana w krak. Sukiennicach) attyka. Do
rozpowszechnienia italianizujacych form przyczynili sie muratorzy i
kamieniarze z pogranicza Wloch i Szwajcarii, tzw. komaskowie i luganczycy;
najwybitniejszy z nich G.B. Quadro byl tworca ratusza w Poznaniu (ze
swietna, wykorzystujaca ryciny S. Serlia fasada), z Wenecji pochodzil
osiadly w Plocku murator Jan Baptysta, tworca mazow. grupy kosciolow
(Brochow, kolegiata w Pultusku). Najwyzszy poziom reprezentowali wl.
architekci-rzexbiarze ze srodowiska krak., ktorzy przejeli od Berrecciego
typy renes. nagrobka przysciennego (G.M. Padovano, H. Canavesi) i kaplicy
grobowej; w wersji juz manierystycznej rozwinal je Jan Michalowicz z
Urzedowa; szczegolna wirtuozeria i wyrafinowanie cechowaly tworczosc
florentczyka Santi Gucciego, pracujacego gl. dla Stefana Batorego i rodziny
Myszkowskich (kaplica i nagrobek krola przy katedrze wawelskiej, palac w
Ksiazu Wielkim, zamek w Baranowie Sandomierskim); jego dziela zadecydowaly o
stylu tzw. warsztatow pinczowskich, produkujacych gotowe elementy
arch.-rzexb., ktore najwyzszy stopien fantazyjnej dekoracyjnosci osiagnely w
kaplicy i nagrobku Firlejow w Bejscach. W tym samym czasie przybyly z Padwy
B. Morando przeszczepil na ziemie Rzeczypospolitej wenecka, klasycyzujaca
odmiane manieryzmu, projektujac dla J. Zamoyskiego miasto Zamosc - wybitne
dzielo wl. idealnej urbanistyki, z nowoz. fortyfikacjami bastionowymi i
okazalymi budowlami (m.in. kolegiata); modele Moranda przyjely sie we Lwowie
(cerkiew Woloska), laczac sie tam z wprowadzona przez wroclawian (m.in. J.
Pfister) dekoracja niderl.; owe mieszane formy z dodatkiem cech
orientalizujacych przybieraly niekiedy ksztalty nieokielznane (kaplica
Boimow). Srodowisko odrebne stanowil protest. Gdansk - od 2 pol. XVI w.
przez niemal sto lat swoista enklawa sztuki niderl.; architekci i rzexbiarze
(A. van Opbergen, W. van dem Blocke) przyniesli tu formy pn. manieryzmu,
ktore uksztaltowaly okazale budowle municypalne i kamienice, przewaznie o
ceglano-kam., zdobionych groteskowa ornamentyka fasadach. Blocke jako
rzexbiarz i jego syn Abraham przejeli od C. Florisa typ nagrobka z kleczaca
postacia, ktory przeniknal do innych dzielnic Rzeczypospolitej.
Wzmozony w 1 pol. XVII w. ruch budowlany cechowala wielosc i roznorodnosc
przenikajacych sie nurtow stylowych: prowincjonalnych, porenes., najlepiej
widocznych w stiukowych dekoracjach kosciolow i fasad kamienic (Lublin,
Kazimierz Dolny, Zamosc, Kalisz), nurtu polnocnomanierystycznego (oprocz
Gdanska, takze kaplice Kalwarii Zebrzydowskiej - P. Baudartha), roznych
odmian manieryzmu wl. (kolegiata w Klimontowie i olbrzymi zamek Krzyztopor
Ossolinskich - A. Locciego, zw. Starszym? i W. Senesa; w Wielkopolsce
koscioly w Sierakowie i Grodzisku Wielkopolskim - K. Bonadury) oraz
najbardziej elitarnego, ale coraz mocniejszego nurtu wczesnobarok., rzym.
lub polnocnowl. orientacji, wytwornego w swej powsciagliwosci, okreslanego
jako styl Wazow; obejmowal on przede wszystkim budowle krol. (przebudowa
Zamku Wawelskiego dla Zygmunta III Wazy, w Warszawie Zamek Krolewski i palac
w Ujazdowie) realizowane przez wl. architektow z najbardziej zaawansowanych
stylowo kregow (G. Trevano, M. Castelli, C. Tencalla, G.B. Gisleni),
niektore rezydencje magnackie (typu palazzo in fortezza: Wisnicz i Lancut
Lubomirskich - M. Trapoli; palace warsz., m.in. Koniecpolskich, Podhorce,
palac Biskupow Krakowskich w Kielcach) oraz koscioly nowych zakonow
kontrreformacji - Jezuitow (Nieswiez, Kalisz, Krakow), Kamedulow (Bielany
pod Krakowem, Rytwiany), Karmelitow Bosych (Wilno) wznoszone przez
wymienionych i innych architektow (J.M. Bernardoni, A. Spezza). Sztukaterie
barok. wykonywal G.B. Falconi, kam. rzexbe nagrobkowa z uzyciem modnego
czarnego marmuru - S. Sala, a poxniej pod wplywem G.L. Berniniego - F.
Rossi. W malarstwie tego okresu rowniez krzyzowaly sie rozne wplywy; w
Malopolsce gl. postacia byl T. Dolabella, wenecjanin poslugujacy sie grafika
niderl., uprawiajacy malarstwo rel. i hist.; w Wielkopolsce oryginalnym,
bizantynizujacym tworca byl K. Boguszewski. Najwyzszy poziom osiagnelo
malarstwo (zwl. portretowe) na dworze krol., najpierw pozostawalo pod
wplywem cesarskiego dworu w Pradze i w Wiedniu (M. Kober, B. Strobel),
poxniej Niderlandow (przez Gdansk, gdzie dzialali: J. Vredeman de Vries, I.
van dem Blocke, A. Möller, H. Han, A. Boy); najwybitniejszym portrecista
krolow Jana II Kazimierza i Michala Korybuta Wisniowieckiego byl pod koniec
tego okresu wyksztalcony na malarstwie hol. gdanszczanin D. Schultz, a
nastepnie A. Stech; malarstwo rel. pol. XVII w. reprezentuje dzialajacy w
Malopolsce bernardyn, F. Lekszycki (wplywy P.P. Rubensa). Pierwsza polowa
stulecia byla tez okresem swietnego rozwoju rzemiosl artyst., zwl. w
Gdansku, skad eksportowano dziela zlotnictwa, ludwisarstwa i konwisarstwa
(trumny Wazow w katedrze wawelskiej).
Ruch budowlany wznowiony po wojnach pol. XVII w., zwl. od lat 70.,
wprowadzal formy rozwinietego baroku, przyswajane nie tylko przez
architektow, ale i przez muratorow cechowych; gl. centrum tworczosci stala
sie Warszawa, zabudowywana palacami magnackimi, przewaznie w obrebie
jurydyk. Najwyzszy, eur. poziom reprezentuje tworczosc Tylmana z Gameren,
laczaca elementy klasycyzujacego baroku pn. (pochodzil z Holandii) z
bardziej dynamicznym, rzym. i franc., ukladem apartamentow; Tylman pracowal
dla oswieconej elity, m.in. S.H. Lubomirskiego (palac-willa w Pulawach,
Lazienki w Warszawie), J.D. Krasinskiego (palac w Warszawie); krol.,
reprezentacyjnym, wielofunkcyjnym zalozeniem arch.-urb. jego projektu byl
warsz. Marywil, ulubiona przez Tylmana forma swiatyni - centr. kosciol
kopulowy (Sakramentek w Warszawie). Przy budowie warsz. palacu Krasinskich
wspolpracowal z Tylmanem wybitny, pochodzacy z Gdanska rzexbiarz, A.
Schlüter, tworca nagrobkow w Zolkwi, dzialajacy poxniej w Berlinie i
Petersburgu. Rozbudowany przez A.W. Locciego zw. Mlodszym ze skromnego dworu
palac Jana III Sobieskiego w Wilanowie byl zdobiony sztukateriami i
malowidlami o zlozonym programie symbol.; autorami malowidel byli m.in.
popierani przez krola malarze zwiazani z rzym. Akademia Sw. Lukasza - J.E.
Szymonowicz-Siemiginowski i J. Reisner (takze tworcy portretow rodziny
krol.) oraz znany tez jako autor freskow w kosciolach (Wegrow) M.A. Palloni.
Mecenat Jana III Sobieskiego, gloryfikujacy - z nawiazaniem do antyku -
idealy rycersko-ziemianskie i propagujacy typ wiejskiej siedziby bogato
wyposazonej w dziela roznych sztuk i rzemiosl, takze orientalizujace, byl
przejawem kultury sarmatyzmu, ktora w zacofanych kregach szlacheckich
przetrwala jeszcze przez XVIII w. Charakterystycznym dla niej tematem arch.
byl dwor, na ogol drewn. (temat skodyfikowany w anonimowego autorstwa
traktacie Krotka nauka budownicza...), w malarstwie zas tzw. portret
sarmacki, zwl. portret trumienny, poza Polska nie uprawiany. Do
najwybitniejszych dziel sakralnych tego okresu naleza 2 koscioly centr. -
Filipinow w Gostyniu (wg projektu B. Longheny, realizacja J.J. Catenaci),
trawestujacy forme weneckiej swiatyni Santa Maria della Salute, oraz
Kamedulow w Pozajsciu; w trzech znakomitych swiatyniach podluznych dokonalo
sie zespolenie architektury z rzexba stiukowa i malarstwem sciennym
(koscioly: Sw. Anny w Krakowie - B. Fontana, Jezuitow w Poznaniu - B.
Wasowski, Swietych Piotra i Pawla na Antokolu w Wilnie - J. Zaor, stiuki
P.P. Perti i J. Galli). Dzialajacy w Warszawie i Wielkopolsce architekt i
sztukator J.Sz. Bellotti (zamek w Rydzynie) rozwinal typ swiatyni
scienno-filarowej (kosciol Sw. Krzyza w Warszawie).
Na 2 i 3 dekade XVIII w. przypada dzialalnosc kilku wybitnych architektow
stosujacych formy poxnego baroku wl.; dwaj z nich byli laureatami rzym.
Akademii Sw. Lukasza: K. Bazanka, dzialajacy gl. w Malopolsce, ktory
nawiazywal do dziel Berniniego, Borrominiego i Pozza (koscioly Norbertanek w
Imbramowicach i Misjonarzy w Krakowie) i P. Ferrari pracujacy w
Wielkopolsce, zwolennik formy centr. swiatyni kopulowej (rozbudowa kosciola
Cystersow w Ladzie); rzym. proweniencji jest tez architektura K. Baya
(klasztor Misjonarzy w Siemiatyczach), tworcy kosciolow o kolumnowych
fasadach (Wizytek i Sw. Marcina w Warszawie, Pijarow w Lowiczu); w pol.
XVIII w. dzialal, gl. w Krakowie, F. Placidi (nawiazujacy do tworczosci
Borrominiego kosciol Trynitarzy). Odrebne miejsce zajmuja sascy architekci
zatrudnieni w krol. urzedzie budowlanym w Warszawie, wiecej projektujacy niz
budujacy, realizujacy "na papierze" pomysly Augusta II; ich dzielem byla
przede wszystkim Os Saska, wydluzone zalozenie ogrodowe z Wielkim Salonem
(M.D. Pöppelmann) i przebudowanym poxniej dla krola dawnym palacem
Morsztynow. Za Augusta III dzialalnosc saskich architektow wkroczyla w faze
rokok. (wsch. elewacja Zamku Krolewskiego, G. Chiaveri i in.; palac Brühla -
J.F. Knöbel). Przeksztalcono wtedy w Warszawie lub wzniesiono wiele palacow,
na ogol poprzedzonych dziedzincami ujetymi w oficyny (Blekitny, Mniszchow,
Czartoryskich, Sapiehow); w ich wnetrzach pojawila sie od ok. 1730 rokok.,
franc. dekoracja, czasem sprowadzana z Francji (J.A. Meissoniera w palacu
Bielinskich projektu J. Fontany i u Czartoryskich w Pulawach). W tym okresie
w kilku latyfundiach magnackich powstaly olbrzymie, osiowe zalozenia
palacowo-ogrodowe, zrealizowane przez przybyszy z Warszawy (Bialystok
Branickich - J.S. Deybel, J.H. Klemm, J. Fontana; Radzyn Podlaski
Potockich - J. Fontana). Wyposazenie palacow i ogrodow stanowila rzexba kam.
(m.in. J.J. Plerscha posagi w warsz. Ogrodzie Saskim i J.Ch. Redlera rzexby
w Bialymstoku i Radzyniu). W architekturze sakralnej typ odrebny
reprezentuja koscioly centr.-podluzne o osmiobocznym lub eliptycznym
korpusie; zapoczatkowuje je swiatynia Kamedulow na warsz. Bielanach, zwarta
grupe tworza budowle P.A. Fontany i T. Rezlera na Lubelszczyxnie (Chelm,
Lubartow, Wlodawa), a najdoskonalszym jest lwow. kosciol Dominikanow (J. de
Witte), trawestujacy uklad wiedenskiego kosciola Sw. Karola Boromeusza (B.
Fischer von Erlach). Rowniez centr.-podluzna, lecz pieciokopulowa, jest
unicka cerkiew Sw. Jura we Lwowie, wybitne dzielo B. Meretyna; na obszarze
tym architekture wzbogacala niezwykla, rozwichrzona rzexba figuralna i
dekoracja rokok. (J.J. Pinsel, A. Osinski, S. Fesinger, P. i M. Polejowscy);
drugim osr. swietnej architektury poxnobarok. i rokok. na wsch. ziemiach
Polski bylo Wilno, z kosciolami o smuklych wiezach, gietych scianach i
scenograficznych zestawach oltarzy (Sw. Katarzyny - J.Ch. Glaubitz,
Misjonarzy; Bazylianow w Berezweczu). Wazna byla rola architektow
przybywajacych ze Slaska; w Wielkopolsce dzialal K.M. Frantz, tworca
bliskich kregowi Dientzenhofferow kosciolow o centralizujacych wnetrzach. Od
2 pol. XVII w. barokizacji ulegla tez architektura kosciolow drewn.
nasladujacych uklady swiatyn murowanych (Mnichow, Szalowa); wysokiej klasy,
wyjatkowe w skali eur. zjawisko stanowily drewn. synagogi z XVIII w.
(wszystkie zniszczone przez Niemcow podczas II wojny swiat.).
Malarstwo XVIII w. korzystalo z roznych wzorow - wl., franc., srodkowoeur.;
w kregach dworu krol. i dworow magnackich panowal typ reprezentacyjnego
portretu (A. Pesne, A. Mirys), w sferach szlacheckich - portret sarmacki;
najbardziej wzietymi malarzami rel. byli wyksztalceni w Rzymie T. Kuntze i
Sz. Czechowicz. We wnetrzach kosciolow duza role odgrywalo malarstwo
sklepienne, m.in. oparte na wl. kwadraturze i wzornikach A. Pozza; uprawiali
je przede wszystkim przybysze ze Slaska, Czech i Moraw (J.W. Neunherz, F.
Eckstein, J. Meyer), ale i miejscowi (S. Stroinski, A. Radwanski, W.
Zebrowski). Wyroby barok. i rokok. rzemiosla artyst. byly produkowane na
potrzeby dworow i Kosciola (zlotnictwo gl. w Gdansku i Toruniu, produkcja
gobelinow w manufakturach radziwillowskich, kobiercow w Brodach, mebli w
Kolbuszowej). Najbardziej charakterystyczne wnetrze pol. zabytkowego
kosciola jest wypelnione obficie dzielami stolarki i snycerki z XVII-XVIII
w. (oltarze, stalle, konfesjonaly, lawki, ambony, prospekty organowe,
feretrony).
OSWIECENIE
W 2 pol. XVIII w. nadal zywe byly tradycje poxnego baroku i rokoka (gl. w
architekturze sakralnej, malarstwie i rzexbie). Najwazniejszym zjawiskiem
artyst. stala sie sztuka powstajaca w kregu mecenatu krola Stanislawa
Augusta Poniatowskiego, okreslana czasem mianem stylu Stanislawa Augusta;
krol, nadajac wysoka range poczynaniom z dziedziny sztuki i kultury,
stworzyl zorganizowane (takze administracyjnie) formy opieki nad artystami,
projektowal powolanie nowocz. instytucji artyst. (muzeum nar., akad. sztuk
pieknych), zgromadzil zespol wybitnych artystow (gl. sprowadzonych z
zagranicy); ich dzialalnosc koncentrowala sie wokol przebudowy rezydencji
krol.: Zamku Krolewskiego w Warszawie (projekt V. Louis, J. Fontana,
reprezentacyjne apartamenty zrealizowane przez D. Merliniego i J.Ch.
Kamsetzera) oraz zespolu palacowo-parkowego w warszawskich Lazienkach
Krolewskich (D. Merlini, J.Ch. Kamsetzer). W koncu XVIII w. uksztaltowal sie
nowy typ siedziby wiejskiej - prostokatny palac z kolumnowym portykiem,
ktory w roznych wariantach i skali przetrwal w architekturze
rezydencjonalnej do pol. XX w., w zredukowanej formie dworu stajac sie
symbolem polskosci. W architekturze dominowaly tendencje klasycyst. w
roznych odmianach: barok.-klasycyzujacej (Zamek Krolewski, Lazienki),
ang.-palladianskiej (palac Krolikarnia w Warszawie - D. Merlini),
"rewolucyjnie" surowej (kosciol Ewangelicko-Augsburski w Warszawie - Sz.B.
Zug); pojawila sie, przejeta z Anglii, moda na "malownicze" parki
krajobrazowe, ktorych roznorodnym pawilonom nadawano formy stylow hist. i
egzotycznych, otwierajac droge dla romant. pluralizmu stylowego (Arkadia k.
Lowicza - Sz.B. Zug). W dziedzinie malarstwa gl. postacia byl spolonizowany
Wloch M. Bacciarelli (cykle malowidel w Zamku Krolewskim i Lazienkach, o
programach apologetyczno-hist., portrety), ktory prowadzil takze zamkowa
"malarnie", ksztalcaca mlodsze pokolenie, pol. juz artystow. Zespol widokow
owczesnej Warszawy, o wielkiej wartosci dokumentacyjnej, wykonal dla Zamku
Krolewskiego wenecki weducista B. Bellotto, zw. Canaletto; na potrzeby dworu
pracowali tez malarze dekoratorzy (J.B. Plersch, J. Pillement) oraz
rzexbiarze (A. le Brun, J. Monaldi, F. Pinck); osobne miejsce zajmuje
tworczosc dzialajacego dlugo w Polsce francuskiego malarza, rysownika i
grafika J.P. Norblina, laczacego rokok. tradycje scen gatunku fetes galantes
z utrwalanym z reporterska pasja obrazem pol. zycia i aktualnych wydarzen
politycznych. Nastapil znaczny rozwoj rzemiosla artyst. dzieki powstaniu
manufaktur produkujacych wysokiej klasy wyroby: ceramike (Belweder, Korzec),
pasy kontuszowe (Sluck, Kobylka, Warszawa, Krakow), szkla (Naliboki).
POD ZABORAMI
Utrata samodzielnego bytu panstw. przyniosla glebokie przemiany w strukturze
spol.-polit. kraju i w nar. mentalnosci, co wplywalo takze na sztuke, ktora
w roznych okresach, z roznym nasileniem byla obarczana ideowymi
powinnosciami, aby w 2 pol. XIX w. przejac od poezji romant. poslannictwo
podtrzymywania swiadomosci i jednosci nar.; z biegiem czasu w poszczegolnych
zaborach poglebialy sie roznice w warunkach rozwoju sztuki, dla ktorego
wyraxnymi cezurami staly sie wydarzenia polit. (zwl. powstania listopadowe i
styczniowe). Jednoczesnie, od poczatku stulecia, wraz ze zmianami mecenatu
ksztaltowaly sie nowe formy i instytucje zycia artyst. (publ. wystawy i
muzea, konkursy, handel dzielami sztuki, krytyka artyst.), rozwijalo sie
(nie bez przeszkod natury adm.-polit.) szkolnictwo artyst., nastapila
polonizacja srodowiska artystow, ktorych nowa pozycja spol. laczyla z
krystalizujaca sie klasa miejskiej inteligencji.
W architekturze okres Krolestwa Pol. przyniosl poczatek, opartego na
ustawodawstwie, planowania przestrzennego (porzadkowanie starych ukladow
miejskich, regularne plany nowych osiedli zwiazanych z rozwojem przemyslu),
czemu towarzyszyla tendencja do typizacji form budynkow, zwl. urzedowych,
ale takze kosc. (projekty typowe - Ch.P. Aigner, H. Szpilowski); stoleczna
Warszawa otrzymala w tym czasie kompleks reprezentacyjnych gmachow rzadowych
przy pl. Bankowym (A. Corazzi) oraz monumentalne budynki uzytecznosci publ.
(palac Staszica, Teatr Wielki - A. Corazzi). Po 1830 dominujace dotad formy
klasycyst. zaczely byc wypierane przez style hist.: neorenesans i neogotyk,
szczegolnie popularny w architekturze siedzib wiejskich (zamek w
Zagorzanach - F.M. Lanci) i kosciolow (przebudowa katedry w Warszawie - A.
Idxkowski); klasa arch. wyrozniaja sie dziela K.F. Schinkla (Krzeszowice,
Antonin) i jego kontynuatorow, dzialajacych w zaborze prus. (A.F. Stüler). W
latach 60. i 70. XIX w. pojawily sie: neobarok (palac w Kozlowce) i tzw.
kostium francuski (palac w Guzowie) oraz inne regionalne odmiany stylowe,
dobierane stosownie do przeznaczenia budynku lub zyczen zleceniodawcy.
Najbardziej okazale budowle w duchu historyzmu powstaly juz u schylku XIX i
na pocz. XX w. (Teatr im. Slowackiego w Krakowie - J. Zawiejski;
Politechnika w Warszawie - S. Szyller); hist. i eklekt. formy sluzyly nowym
funkcjonalnie typom budowli, takim jak: dworce kol. (dworzec Kolei
Warsz.-Wiedenskiej - H. Marconi), banki (Tow. Kredytowe Miejskie w
Warszawie - J. Ankiewicz, rozbud. przez W. Marconiego), biblioteki publ.
(Biblioteka Raczynskich w Poznaniu), teatry (teatr we Lwowie - Z.
Gorgolewski), kamienice czynszowe o zroznicowanym standardzie, zalozenia
fabryczne laczace zabudowania przem. z palacem fabrykanta i domami
mieszkalnymi robotnikow (zespol fabryki Scheiblera na Ksiezym Mlynie w
Lodzi). W ostatniej tercji wieku koniunktura gosp. sprzyjala gwaltownej
urbanizacji (Lodx), czasem hamowanej przez ograniczenia militarno-obronne
(wznoszone przez zaborcow fortyfikacje w Warszawie, Poznaniu, Krakowie).
Szybki rozwoj budownictwa miejskiego wspomagaly wynalazki techn.:
konstrukcje zeliwne i stalowe, elementy prefabrykowane. Nasilajace sie ok.
1900 tendencje do stworzenia "stylu narodowego" sklonily architektow do
poszukiwania nar. specyfiki, dostrzeganej zwl. w chlopskim budownictwie
Podhala (styl zakopianski) i w architekturze dworu pol. (styl dworkowy),
oraz do nawiazywania do rodzimych form arch. i ornamentalnych (wystroj arch.
mostu Poniatowskiego w Warszawie - S. Szyller); tendencje te splataly sie z
wplywami architektury i ornamentyki secesyjnej, co jest widoczne zwl. w
Krakowie (dom Czynciela - L. Wojtyczko; Stary Teatr - F. Maczynski i F.
Stryjenski), ktory stal sie wowczas gl. centrum kult. i artyst. ziem
polskich.
W malarstwie pierwszych dziesiecioleci XIX w. orientacje klasycyst. o franc.
proweniencji reprezentowal A. Brodowski, romant.-nazarenska W.K. Stattler.
Nowe, romant. zainteresowanie przeszloscia kraju, jego natura, zabytkami i
folklorem dalo poczatek malarstwu hist. (F. Smuglewicz), sprzyjalo tez
rozwojowi malarstwa rodzimego krajobrazu (Z. Vogel, M. Zaleski) i obserwacji
obyczajowej (A. Orlowski, poxniej F. Kostrzewski). Indywidualnoscia wyraxnie
wybijajaca sie na tle malarstwa 1 pol. stulecia byl, za zycia niemal
nieznany jako malarz, ziemianin i dzialacz gosp., artystycznie ksztalcony w
Paryzu - P. Michalowski; jego tematycznie roznorodna tworczosc (batalistyka
hist. i wspolcz., sceny rodzajowe, studia portretowe, studia koni) dzieki
dynamice i dramatyzmowi (Samosierra), niezwyklosci w traktowaniu ludzkich
fizjonomii (Senko), mal. mistrzostwu, inspirowanemu sztuka dawnych mistrzow
i wspolcz. franc. romantykow, ma wazne miejsce w historii eur. malarstwa
romantycznego. W 2 pol. XIX w. malarstwo zyskalo niespotykane przedtem
znaczenie dzieki rozkwitowi tematyki nar.-hist.; poczatkowo
sentymentalno-anegdotyczne (J. Simmler) i ilustracyjne (W. Gerson),
osiagnelo swoje patetyczne apogeum w wielkich plotnach J. Matejki, bedacych
nie rekonstrukcja wydarzen, lecz historiozoficzna wizja dziejow Polski,
ujeta w sugestywna, pelna ekspresji, widowiskowa forme (Kazanie Skargi,
Rejtan, Bitwa pod Grunwaldem, Hold pruski, Sobieski pod Wiedniem). W nar.
wyobraxni rownie silnie utrwalily sie stworzone przez A. Grottgera rysunkowe
cykle odnoszace sie do wydarzen powstania styczniowego (Warszawa I i
Warszawa II, Polonia, Lithuania); malarstwo portretowe mialo swietnego
przedstawiciela w H. Rodakowskim; miedzynar. uznaniem cieszyl sie H.
Siemiradzki, czynny gl. w Rzymie tworca efektownych, akademickich obrazow z
zycia antycznej Grecji i Rzymu (Pochodnie Nerona). Osobnym zjawiskiem byla
dzialalnosc malarzy zwiazanych z liczna pol. kolonia artyst. w Monachium,
uprawiajacych malarstwo realist.-naturalistyczne (J. Brandt, J. Chelmonski),
wsrod ktorych najwybitniejszymi byli bracia M. i A. Gierymscy (ten ostatni
przeszedl od naturalizmu do indywidualnie prowadzonych poszukiwan
swietlno-koloryst. - Altana). Pleneryzm oraz impresjonist. technike i
kolorystyke przyswajali pol. malarstwu - W. Podkowinski, J. Pankiewicz, L.
Wyczolkowski; oscylujace miedzy symbolizmem, ekspresjonizmem i secesyjna
dekoracyjnoscia malarstwo Mlodej Polski, majace wielu znakomitych
przedstawicieli o wyrazistych osobowosciach tworczych (O. Boznanska, K.
Krzyzanowski, S. Lentz, F. Ruszczyc, J. Stanislawski, W. Slewinski, W.
Weiss, W. Wojtkiewicz), cechuje rownowaga miedzy sztuka podejmujaca kwestie
nar. (J. Malczewski, S. Wyspianski), a tworczoscia skupiona na czysto
artyst. problematyce epoki modernizmu.
W okresie Krolestwa Pol. powstaly zamowione dla Warszawy 2 dziela wybitnego
dun., dzialajacego w Rzymie, klasycysty B. Thorvaldsena - pomniki M.
Kopernika i ks. Jozefa Poniatowskiego. W zajmujacej skromne miejsce rzexbie
krajowej, gl. portretowej i nagrobnej, dlugo utrzymywaly sie konwencje
klasycyst. (J. Tatarkiewicz); w 2 pol. XIX w. pojawilo sie kilku
wybitniejszych tworcow (W. Brodzki, A. Kurzawa, P. Welonski) i powstaly
wazniejsze publ. realizacje (pomniki: A. Mickiewicza w Krakowie - T. Rygier,
w Warszawie - C. Godebski; Wladyslawa II Jagielly w Krakowie - A. Wiwulski).
Secesyjna stylizacja, czasem o osobliwym charakterze (B. Biegas),
charakteryzowala tez rzexbe K. Laszczki i W. Szymanowskiego (pomnik F.
Chopina w Warszawie); od przelomu wiekow datuje sie, poczatkowo
symbolistyczno-ekspresjonist., tworczosc najwybitniejszego rzexbiarza pol. 1
pol. XX w. - X. Dunikowskiego.
W grafice XIX w. przewazal ilustracyjny drzeworyt i litografia, ktora wysoka
range zyskala dopiero w okresie Mlodej Polski, gdy uprawialo ja wielu
malarzy (L. Wyczolkowski, J. Pankiewicz), takze dla uzytku typograficznego
(S. Wyspianski, E. Okun). W wyposazeniu wnetrz mieszkalnych 1830-50
rozpowszechnil sie styl zw. biedermeier; trwala renome zyskala warsz.
produkcja meblarska J. Simmlera. Warszawa slynela tez z wyrobow srebrnych i
platerowych (K. Malcz, J. Fraget, L. Norblin); w Nieborowie czynna byla
wytwornia wysoko cenionych fajansow. Poszukiwanie stylu nar., inspirowanego
sztuka lud., dodalo znaczenia sztuce uzytkowej w okresie Mlodej Polski
(Towarzystwo Polska Sztuka Stosowana, Warsztaty Krakowskie).
DRUGA RZECZPOSPOLITA
Lata po 1918 cechuje wielosc i dynamika przedsiewziec organiz. i artyst.,
bedacych wyrazem ksztaltowania sie nie obciazonych juz serwitutami nar.
postaw tworczych i potrzeby okreslenia nowych, zwl. spol. funkcji sztuki i
artystow; w niepodleglym panstwie dzialalnosc artyst. otrzymala nowe,
czesciowo oficjalne ramy instytucjonalne; zycie artyst. charakteryzowala
sklonnosc do wiazania sie artystow w grupy, zarowno o programowym, jak i
sytuacyjnym i srodowiskowym charakterze; wszystkie dziedziny sztuki, a zwl.
malarstwo, znamionowala rozpietosc dazen artyst. - od radykalnych postaw,
wyrastajacych z idei miedzynar. awangardy, po nurty
tradycjonalno-historyzujace, zywe szczegolnie w kregach oficjalno-rzadowej
sztuki lat 30.
W architekturze powojennej nadal utrzymywaly sie tendencje stylu nar.
realizowanego w roznych odmianach: historyzujacej (rysunki S. Noakowskiego),
dworkowej (dworzec kol. w Gdyni - R. Miller), laczacej lud. stylizacje z Art
Déco (pawilon pol. na Wystawie Sztuk Dekoracyjnych w Paryzu - J.
Czajkowski), modernistyczno-ekspresjonist. (kosciol Sw. Rocha w
Bialymstoku - O. Sosnowski), stapiajacej roznorodne inspiracje w dzielo
indywidualne (Szkola Glowna Handlowa w Warszawie - J. Koszczyc-Witkiewicz).
Po 1930 w kregu ugrupowan awangard. (Blok, Praesens: B. i S. Brukalscy, H. i
Sz. Syrkusowie i in.), opartych na zalozeniach konstruktywizmu i stylu
miedzynarodowego (Bauhaus, Le Corbusier, CIAM), zostal sformulowany program
arch. laczacy radykalna orientacje spol. z postulatami masowego,
funkcjonalnego budownictwa mieszkaniowego (osiedle Warsz. Spoldzielni
Mieszkaniowej na Zoliborzu w Warszawie). Pierwszorzedne znaczenie i
wybitnych przedstawicieli miala w latach 30. reprezentacyjna, stoleczna
architektura rzadowa (Ministerstwo Oswiaty - Z. Maczenski) i urzedowa (gmach
Sadow - B. Pniewski, Bank Gospodarstwa Krajowego - R. Swierczynski, Muzeum
Narodowe - T. Tolwinski); budowano tez, zwl. w Warszawie, nowocz., luksusowe
domy wielkomiejskie (L. Korngold, J. Zorawski) oraz wille (B. Lachert, J.
Szanajca). Wyjatkowym polem dzialania dla architektury nowocz. bylo
wznoszone od podstaw, planowo i szybko, miasto i port Gdynia.
W malarstwie wsrod mnogosci ugrupowan i pradow rysuje sie kilka dominujacych
tendencji; krotkotrwaly, najwczesniej adaptujacy elementy futuryzmu, kubizmu
i ekspresjonizmu ruch Formistow mial znakomitych protagonistow: malarza,
filozofa i logika L. Chwistka oraz S.I. Witkiewicza (Witkacego) - malarza,
teoretyka sztuki, pisarza i dramaturga, niezwykla indywidualnosc artyst. i
intelektualnego zycia miedzywojennej Polski. Najwybitniejszymi
przedstawicielami awangardy wyrastajacej z doswiadczen ros. konstruktywizmu
(grupy: Blok, Praesens, a.r.) byli - malarz i teoretyk W. Strzeminski,
tworca wlasnej koncepcji sztuki - unizmu oraz rzexbiarka K. Kobro.
Zasadnicze znaczenie mial nurt kolorystyczny, dajacy priorytet
autonomicznym, "czysto malarskim" wartosciom, czerpiacy z tradycji franc.
postimpresjonizmu, reprezentowany przez tzw. Komitet Paryski (kapisci: J.
Cybis, J. Czapski, A. Nacht-Samborski, Z. Waliszewski, P. Potworowski, H.
Rudzka-Cybisowa), ale bliski tez innym ugrupowaniom (Jednorog, Pryzmat,
Zwornik), z biegiem lat przyciagajacy coraz liczniejszych zwolennikow.
Roznego typu tradycjonalizm, nasilajacy sie zwl. w latach 30. przejawial sie
w tworczosci artystow nalezacych do ugrupowan: Bractwo sw. Lukasza, Szkola
Wilenska, Szkola Warszawska, Rytm; ten ostatni nawiazywal tez do wysoce
przestylizowanego w duchu Art Déco folkloru (Z. Stryjenska, W. Skoczylas).
Niezaleznym, odrebnym torem rozwijalo sie malarstwo dzialajacego we Francji
T. Makowskiego.
W rzexbie dominowal nurt klasycyzyjacy, oparty na wzorach franc., przejety
jako styl oficjalnych pomnikow (E. Wittig), reprezentowany takze w
poxniejszej tworczosci poczatkowo kubizujacego A. Zamoyskiego; kubistyczna
geometryzacje form (Z. Pronaszko) laczono z tradycja lud. snycerki (J.
Szczepkowski) i stylizacja bliska Art Déco (H. Kuna); wysoka pozycje
osiagneli, oprocz X. Dunikowskiego - S. Horno-Poplawski, A. Karny, F.
Strynkiewicz. Indywidualnym dokonaniem byla konstruktywistyczna rzexba K.
Kobro.
W grafice na czolowe miejsce wysunal sie drzeworyt, praktykowany przez
artystow zgrupowanych w zal. przez W. Skoczylasa ugrupowaniu Ryt; w grafice
uzytkowej wazne miejsce zajal plakat (T. Gronowski, E. Bartlomiejczyk).
Duza wage mialo, rozbudzone w okresie Mlodej Polski, zainteresowanie dla
sztuki stosowanej, dekor. i rzemiosla artyst., czego najpelniejszym wyrazem
byla dzialalnosc spoldzielni Lad, laczacej stylizowana, rodzima ludowosc z
nowocz. zasadami funkcjonalnosci, czystosci techniki, wykorzystania
wlasciwosci naturalnych tworzyw (rekodzielnicze tkactwo, meblarstwo,
ceramika).
OKRES 1944-89 I LATA 90.
Okres II wojny swiat. i okupacji przyniosl ogromne zniszczenia w zakresie
architektury zabytkowej, zbiorow muzealnych, kolekcji prywatnych i dorobku
wspolcz. artystow. Wprowadzona przez powojenne wladze Polski reforma rolna
stopniowo doprowadzila do unicestwienia lub degradacji wiejskiej
architektury rezydencjonalnej, stanowiacej dotad istotny element kultury i
pejzazu arch. kraju. Az do lat 80. niemal wylacznym mecenasem i inwestorem
bylo panstwo, co uzaleznialo tworczosc artyst. (zwl. arch.) od jego
aktualnej polityki, celow propagandowych i mozliwosci ekonomicznych. W
okresie powojennym gl. wysilek arch. zostal skierowany na odbudowe
najwiekszych miast oraz budowe nowych kombinatow przem. (Nowa Huta, Nowe
Tychy) i standardowych osiedli mieszkaniowych; narzucony 1949-56 z przyczyn
polit. styl "socjalistyczny w tresci i narodowy w formie" (realizm
socjalistyczny) nadal ksztalt monumentalnym kompleksom miejskim
(Marszalkowska Dzielnica Mieszkaniowa - projekt zbiorowy, podarowany przez
ZSRR Palac Kultury i Nauki w Warszawie - L.W. Rudniew); w skromniejszej
formie wznoszonych w wiekszosci miast (centra z siedziba wladz partii
komunist.). Jednoczesnie podjeto na wielka skale odbudowe i rekonstrukcje
zespolow zabytkowych, przede wszystkim Starego Miasta w Warszawie
(uwienczona w latach 70. rekonstrukcja Zamku Krolewskiego), ktore stalo sie
modelem dla wielu miejskich "starowek" (Gdansk, Poznan). Programowo dawano w
nich miejsce rzexbie arch. i dekoracjom sciennym, wykonywanym w roznych
technikach. Od 1955 podejmowano proby nawiazania do wspolcz. kierunkow
architektury swiat. (Stadion Dziesieciolecia w Warszawie - J. Hryniewiecki,
M. Leykam, tzw. Sciana Wschodnia pl. Defilad w Warszawie - Z. Karpinski,
osiedle J. Slowackiego w Lublinie - Z. i O. Hansenowie). Poxniejsza
architekture przez kilka dziesiecioleci cechowalo dazenie do rozwiazan
skrajnie oszczednosciowych i utylitarnych (prefabrykacja, tzw. wielka plyta
produkowana w "fabrykach domow"), co doprowadzilo do typizacji
niskostandardowego budownictwa mieszkaniowego, zarowno osiedli
wielkomiejskich, jak zabudowy malomiasteczkowej i wiejskiej, i trwale
odcisnelo sie na krajobrazie architektonicznym Polski. Na tym tle wyrozniaja
sie nieliczne realizacje o indywidualnym obliczu (Supersam w Warszawie - J.
Hryniewiecki, M. i E. Krasinscy; Hala Sportowo-Widowiskowa w Katowicach,
tzw. Spodek - M. Gintowt, M. Krasinski, Stadion Warszawianki w Warszawie -
Z. Ihnatowicz, J. Soltan, L. Tomaszewski). Specyficznym zjawiskiem byla
bezprecedensowa liczba wznoszonych od lat 70. kosciolow, czasem o wielkiej
skali, ktorych zroznicowane, zwykle ekspresyjne, czesto pretensjonalne,
ksztalty goruja nad zunifikowana zabudowa "blokowisk" (koscioly: na
Szydlowku w Kielcach - W. Pienkowski; na Krzykach we Wroclawiu - T. Zipser;
na Ursynowie w Warszawie - M. Budzynski). Range indywidualnej tworczosci
arch. przywrocil wolny rynek arch. i prywatne inwestycje lat 90.; nowo
wznoszone banki, hotele, centra biurowe i handl. oraz podmiejskie
rezydencje, bedace swiadectwem nowej ekonomii, prezentuja cala game
postmodernist. stylizacji, nie wyrastajacych jednak ponad powierzchowne
nasladownictwo nowych mod architektonicznych.
W malarstwie lat bezposrednio powojennych odtworzenia zniszczonych przez
okupacje instytucji artyst. dokonali gl. artysci zwiazani z nurtem
kolorystycznym, ktorzy zachowali potem dlugo dominujaca pozycje w
szkolnictwie artyst.; kontynuacje tradycji awangard., podjeta przez nowe
pokolenie, przerwal forsowany 1949-54 przez panstwo program realizmu
socjalist., ktorego pelna manifestacja byly kolejne Ogolnopolskie Wystawy
Plastyki. Dla ozywajacej wraz z polit. odwilza dzialalnosci ugrupowan
niezaleznych przelomowym wydarzeniem byla 1955 wystawa pot. okreslana jako
Arsenal. Na przel. lat 50. i 60. nastapil powszechny zwrot ku bedacemu
synonimem nowoczesnosci abstrakcjonizmowi, zwl. typu informel (T. Kantor, A.
Kobzdej), a takze do aluzyjnego malarstwa bezprzedmiotowego (M. Jarema, J.
Lebenstein, J. Tchorzewski) oraz abstrakcji wywodzacej sie z tradycji
kolorystycznej (P. Potworowski, T. Dominik). Reakcja na te zjawiska byla w
pol. lat 60. tzw. nowa figuracja z tendencja do ekspresyjnej deformacji
(grupa Wprost). Zarowno rozne odmiany sztuki abstrakc., jak i nowej
figuracji, okazaly wielka zywotnosc i sa kontynuowane do chwili obecnej.
Lata 70. przyniosly zacieranie sie tradycyjnych podzialow gatunkowych (np.
miedzy rzexba i malarstwem) i pojawienie sie calkowicie nowych form
wypowiedzi artyst. (happening, environement, performance, akcje, instalacje,
do ktorych poxniej dolaczyly nowe techniki - wideo, komputerowa - i
dzialania multimedialne). Liberalna polityka kult. wladz sprzyjala licznym
imprezom artyst. (festiwale, sympozja, plenery); jednoczesnie ozywila sie
dzialalnosc czesciowo niezaleznych galerii autorskich, popierajacych
najczesciej tendencje konceptualistyczne (Galeria Foksal w Warszawie,
Akumulatory w Poznaniu) lub rozne formy kontrkultury (Galeria Repassage w
Warszawie). Podjety w latach 80. po wprowadzeniu stanu wojennego spol.
bojkot oficjalnych instytucji zrodzil specyficzne zjawisko organizowanych
pod patronatem Kosciola (dzialalnosc kosciola przy ul. Zytniej w Warszawie)
wystaw i wydarzen artyst., czasem o znacznym zasiegu i duzej publicznosci,
ktore angazowaly wiekszosc wybitnych artystow, o bardzo roznych nieraz
orientacjach tworczych. Na tle podlegajacej czestym fluktuacjom, obfitej i
b. zroznicowanej dzialalnosci artyst. rysuja sie indywidualnosci artystow
konsekwentnie realizujacych wlasna koncepcje tworczosci jak: T. Brzozowski,
J. Nowosielski, S. Gierowski, J. Sempolinski; miedzynar. pozycje zdobyli: T.
Kantor i jego teatr Cricot 2, konceptualista R. Opalka, rzexbiarki A.
Szapocznikow i M. Abakanowicz.
Zjawiskiem typowym dla PRL byla wielka liczba wznoszonych pomnikow o b.
roznym wyrazie stylowym i poziomie artyst. - od konwencji figuralno-symbol.
(M. Konieczny) przez ekspresyjne, aluzyjne formy (G. Zemla) po zwiazane z
krajobrazem uklady przestrzenne (pomnik ofiar obozu w Treblince - F.
Duszenko, A. Haupt, F. Strynkiewicz, pomnik ofiar obozu w Oswiecimiu - J.
Jarnuszkiewicz, O. Hansen). Tworczosc rzexb. cechuje zroznicowanie
wynikajace z tradycji warsztatowych (np. rzexba w drewnie wychowankow
zakopianskiego Panstw. Liceum Technik Plast. pod dyrekcja A. Kenara),
stosowanych materialow i technik (rzexba w metalu - J. Jarnuszkiewicz, M.
Wiecek), odrzucenia konwencji technol. na rzecz asamblazu przypadkowych
przedmiotow (W. Hasior). Takze i w tej dziedzinie obserwuje sie zacieranie
granic gatunkowych, charakterystyczne zwl. dla poszukiwan konceptualnych (J.
Berdyszak, G. Kowalski), dzialan parateatr. (J. Kalina, J. Beres), czy
instalacji (M. Balka).
W grafice, obok kultywujacej tradycje grafiki warsztatowej (J. Gaj, J.
Gielniak, J. Panek) oraz szczegolnie popularnej od lat 70., bliskiej efektom
malarskim, serigrafii, na czolo wysunela sie sztuka plakatu (tzw. polska
szkola plakatu - H. Tomaszewski, J. Lenica, J. Mroszczak, R. Cieslewicz, F.
Starowieyski, W. Swierzy).
Nadal zywa i ceniona tradycja pol. rekodziela artyst. (tkanina - W. Sadley;
szklo - H.A. Tomaszewski, Z. Horbowy; majace wielu wybitnych przedstawicieli
ceramika i metaloplastyka) sciera sie z potrzebami wzornictwa przem.;
zacieraja sie granice miedzy dziedzinami tworczosci, czego najlepszym
przykladem jest wychodzaca od tkaniny, realizowana w roznych materialach i
technikach przestrzenna sztuka M. Abakanowicz - jedno z najwiekszych
osiagniec pol. sztuki powojennej.
Bibliografia
Katalog zabytkow sztuki w Polsce, Warszawa 1951;
Historia sztuki polskiej, red. T. Dobrowolski, t. 1-3, Krakow 1965;
A. MILOBEDZKI Zarys dziejow architektury w Polsce, Warszawa 1968;
T. DOBROWOLSKI Sztuka polska od czasow najdawniejszych do ostatnich, Krakow
1974;
J.Z. LOZINSKI Pomniki sztuki w Polsce, t. 1-2, Warszawa 1985-92;
J. KEBLOWSKI Dzieje sztuki polskiej, Warszawa 1987;
T. CHRZANOWSKI Sztuka Piastow i Jagiellonow, Warszawa 1993;
A. MILOBEDZKI Architektura ziem Polski, Krakow 1994;
S. MUTHESIUS Polska. Art Architecture Design 966-1990, Königstein a. Taunus
1994.
Sredniowiecze.
M. WALICKI Malarstwo polskie. Gotyk - renesans - wczesny manieryzm, Warszawa
1961;
Sztuka polska przedromanska i romanska do schylku XIII w., red. M. Walicki,
t. 1-2, Warszawa 1971;
J. KEBLOWSKI Polska sztuka gotycka, Warszawa 1976;
T. MROCZKO Polska sztuka przedromanska i romanska, Warszawa 1978;
Z. SWIECHOWSKI Sztuka romanska w Polsce, Warszawa 1982;
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszynski, t. 1-3,
Warszawa 1995. Czasy nowozytne.
M. WALICKI, W. TOMKIEWICZ, A. RYSZKIEWICZ Malarstwo polskie. Manieryzm -
barok, Warszawa 1971;
M. KARPOWICZ Polska sztuka XVII w., Warszawa 1975;
H. i S. KOZAKIEWICZOWIE Renesans w Polsce, Warszawa 1976;
S. KOZAKIEWICZ Malarstwo polskie. Oswiecenie - klasycyzm - romantyzm,
Warszawa 1976;
H. KOZAKIEWICZOWA Renesans i manieryzm w Polsce, Warszawa 1978;
A. MILOBEDZKI Architektura polska XVII wieku, t. 1-2, Warszawa 1980;
S. LORENTZ, A. ROTTERMUND Klasycyzm w Polsce, Warszawa 1984;
M. KARPOWICZ Sztuka polska XVIII w., Warszawa 1985;
tenze Barok w Polsce, Warszawa 1988.
Pod zaborami.
T. DOBROWOLSKI Nowoczesne malarstwo polskie, t. 1-3, Wroclaw-Warszawa-Krakow
1964;
W. JUSZCZAK Malarstwo polskie. Modernizm, Warszawa 1977;
A. OLSZEWSKI Dzieje sztuki polskiej 1890-1980, Warszawa 1988;
A. RYSZKIEWICZ Malarstwo polskie. Romantyzm, historyzm, realizm, Warszawa
1989.
Druga Rzeczpospolita.
J. POLLAKOWNA, W.M. RUDZINSKA Malarstwo polskie miedzy wojnami 1918-1939,
Warszawa 1982. Okres 1944-89 i lata 90.
J. JAWORSKA Polska sztuka walczaca 1939-1945, Warszawa 1976;
A. KEPINSKA Nowa sztuka. Sztuka polska w latach 1945-1978, Warszawa 1981;
J. BOGUCKI Sztuka Polski Ludowej, Warszawa 1983.
Jerzy Z. Lozinski, Maria Poprzecka
--
Slawek SWP - Przy odpowiedzi na priv adres trzeba poprawic
Jestem homofobem, takie uwarunkowanie genetyczne
http://www.jow.org.pl            http://konfidenci.blogspot.com
http://myslozbrodnia.blogspot.com/